Шчанячага захаплення “Шчанячыя гады” Мельхіёра Ваньковіча ў мяне не выклікалі.) Гэта вельмі спакойнае, роўнае, але прытым каларытнае і атмасферна насычанае чытво. Гістоыя двух маёнткаў: Наватрэбы – шчымліва дзічыя гады, і гарачае з бурленеем маладой крыві юнацтва ў Калюжычах. Аўтар хораша перадае тыпажы праз уласныя адчуванні ў моманце і праз шлейф тых пачуццяў-успамінаў, што засталіся з ім праз гады. Бо думка і пачуццё тут сапраўды непадзельныя. Пра падарожных, што завіталі на Ковеншчыну: “Яны былі “з дарогі” і пахлі паэзіяй шырокіх, нязведаных светаў.”

“Жыццё сядзібы было перанесеным на вышэйшы ўзровень жыццём вясковай хаты.”

Цікавыя дэталі свецкага жыцця: “Кавалер, запрашаючы паненку на танец, казаў: “Страляю ў вацьпанну” – на што тая адказвала: “Не баюся”.

Кожны клас гасцей бавіўся па-свойму: малыя мікробы былі стрэсеныя ў адзін пакой, трохі старэйшыя бавіліся ў свае “чатыры куты і пяты – печ” у страўні.

Доме наватрэбскі! На якім ты быў кіламетры паміж эскімоскай юртай і “ланчам”?

Калюжычы – іншы край памежжа, ужо бліжэй да ўсходу. Праз прыватную гісторыю сям’і паўстаюць і агульнабеларускія традыцыі. Так, знітаванасць маёнткавага і сялянскага жыцця апісана праз вельмі жыццёвыя прыклады: пан зламаны ў дарозе дышаль мог парамантаваць на любым падворку, няважна сваім ці чужым. А вяскоўцы мелі бездакорнае “уменне адрозніць “пана з паноў” ад гарадскога лабідуды”.

Ёсць і такое пра даўнія традыцыі:

Паданне кажа, што прадзед Мельхіёр ездзіў па вёсках на вялікім белым кані і “псаваў дзевак”. Была ў гэтым і своеасаблівая карысць – у навакольных вёсках спрэс трапляліся паўарыстакратычныя тыпажы, дый дабрабыт сялян падрос, бо пан меў шчодрую руку і значная частка яго маёнтка праз “эксдывізію” пайшла на аліменты.

Са смажанага апісаны і “Беларускі сэксуальны кодэкс надзвычай лаканічны”. Цытатка сюды ж … “Хвакта я не бачыў: ён ужэ быў унутры…”.

Ёсць і колькі кур’ёзных момантаў, як напрыклад, гісторыя пра выпраўленне панам вясковых хлопцаў у тэатр, каб адукоўваліся:

Ой, вельмі прыгожа гралі. Мы даслухалі музыку да канца. Потым нібы пацягнулі ўгару ўсю сцяну, там быццам нешта сапсавалася ці як, за сцяной у пакоі сядзелі свае людзі і размаўлялі пра свае справы – дык мы і выйшлі.

Размова тут пра пачатак спектакля…

Самыя каларытнвя персанажы: рэзідэнтка Наватрэбаў пані Агата, што дрэсіравала шпакоў, (упершыню такое сустракаю…) і ахмістрыня, цэнтр сусвету Калюжычаў Алінка, толькі дзеля такога вобразу ўжо чытаць варта. Багата і філасофіі, да яе і выходзіць аўтар напрыканцы, а мяне зачапіла вось такое:

Адвеку палалі сядзібы на памежжы, нішчыўся набытак, заплывалі мулам равы, гнілі платы, вадзяная раска зацягвала ставы, травой зарасталі падворкі, на ворных палетках, нібы праказа, выскоквалі курганы – лес стаяў сабе і стаяў.

І заварожваючае паданне:

Жораў-вартаўнік стаіць на адной назе, а ў другой трымае камень, каб не заснуць.

З несустраканых раней смачных слоўцаў:

Кроў крынічыць

Гусі ідуць гагаючы

P.S.: у анатацыі пазначана, што “Шчанячымі гадамі” натхняўся Караткевіч. Думаю, калі дэталёва ўзяцца за параўнанне з тымі ж “Каласамі”, колькі драбочкаў сюжэтных і атмасферных можна й накалупаць.

Водгук Валянціны Кароткінай з сайта bellit.store.

Нікуды не падзецца ад Эйнштэйна і ягонай тэорыі адноснасці. І ў літаратуры таксама. Хочаш ці не, ды ж паставіш толькі што прачытанае адносна раней чытанага. І зірнеш на святло, якое вылучаюць тыя кнігі…

“Шчанячыя гады” Мельхіёра Ваньковіча вылучаюць святло мяккае, бы полымя з печы ці каміна, грубкі. Ці ад газавай лямпы на стале – утульнае, пад якое хочацца слухаць і чуць.

А ёсць іншыя кнігі, кажу пра наш аўтафікшн, якому сёння спяваюць дыфірамбы, даюць першыя прэміі і радуюцца па шчанячы: вось, глядзіце што маем. Маем – у выпадку “Маіх дзевяностых” Альгерда Бахарэвіча – жорсткае рэнтгенаўскае вылучэнне. Яшчэ маем смуродны касцёр ад паленай гумы ад іншага аўтара. Гэта проста прыклад пра святло.

Ёсць два моманты іншыя, якія розняць між сабой аўтафікшн Ваньковіча (а гэта ж самы што ні на ёсць аўтафікшн) ад нашага цяперашняга беларускага нон-фікшну і аўтафікшну. І вось далібог, каб быў царом-узурпатарам, аддаў бы загад: кожнаму пісьменніку, які збіраецца пісаць мемуары ці той самы аўтафікшн, пачытаць “Шчанячыя гады” і здаць залік. Прымаць залік будзе спадар Uladzimir Lobach, паколькі з усіх маіх сяброў і знаёмых ягоная душа найбольш сплеценая з душой аўтара. Вось доказ:

Адвеку палалі сядзібы на памежжы, нішчыўся набытак, заплывалі мулам равы, гнілі платы, вадзяная раска зацягвала ставы, травой зарасталі падворкі, на ворных палетках, нібы праказа, выскоквалі курганы – а лес стаяў сабе і стаяў.

Пушча! – ты заўсёды была надзейным прытулкам, безадмоўнай карміцелькай. Лéсе! – той, што быў, калі і нас яшчэ не было. Уся стваральная сіла гэтай зямлі, якой навалы не давалі разбуяцца тут грушамі на ўзмежках, загонамі і палеткамі, – пералілася ў лясы.

Так, спадар Уладзімір?

Вядома ж, вы заўважылі па гэтых кароткіх цытатах: тут сапраўднае мастацтва. Тут насычаная, жывая мова, мова збалелай душы і чуйнага сэрца (за тое яшчэ наша павага і ўдзячнасць перакладчыку Язэпу Янушкевічу Jazep Janusz). Літаратурная мова. І менавіта гэта хочацца бачыць найперш у рознага кшталту ўспамінах: літаратуру. На жаль, сам тэрмін “аўтафікшн” у нашым белліце стаўся дазваляльным знакам поўнай разняволенасці нават у справе рэдагавання і моўных памылак (як хачу, так і пішу) і адначасова абаронай ад магчымай крытыкі. Маўляў, тут факты! Нам важныя факты!

Канешне, факты важныя. Але пры чым тут сама літаратура, хоспадзе?

Ваньковіч не проста майстар мовы – ён цікавы апавядальнік. Ягоны расказ ліецца лёгка і нязмушана, аздоблены цёплым гумарам, недзе – квяцістай іроніяй. Ён дасціпны і праўдзівы, і чытаючы кнігу, ты апынаешся там – у тых гадах, і ў тых месцах. Не можа не імпанаваць шчырасць аўтара, якая тут ва ўсім:

Далібог, можна было б парабіць раздзелы з эфектнымі загалоўкамі. Не хачу. Мы не сістэматызавалі жыццё, навошта мне сістэматызаваць кнігу?

Колькі цытат, каб спраўдзіць сваё захапленне мовай аўтара:

бранзалеты з дзьмутага золата, па якіх беглі сцяжынкі з дробных дыяменцікаў, быццам дзявочая ўсмешка;

Варона… ляніва ўзмахвала крыламі і ляцела, як мяккі блін, па ясным небе.

Унізе панаваў вільготны змрок; там расплюшчвалі свае бліскучыя вочы крыніцы;

край, што кідае пад капыты коней доўгія і шэрыя, прапахлыя хлявом і сырадоем вуліцы беларускіх вёсак, што мігцяць светлякамі вокнаў.

Толь быў як мужык, мужык быў як лось, лось быў як верас – усе яны выраслі з гэтай зямлі, пілі яе сокі, удыхалі яе паветра і яе сонца.

Вы часта сустракалі і ці сустракалі ўвогуле нейкія бліскучыя метафары, эпітэты ў нашым цяперашнім беларускім аўтафікшне? Вы ці чыталі нейкі абзац, які б так яскрава перадаваў сутнасць і характар месца, як гэта робіць Ваньковіч вось тут:

Наватрэбскі дом – гэта не кірха з суворым крыжам пасярэдзіне, без арганаў і абразоў, куды прыходзяць да Бога, як да фельдфебеля, каб здаць добрасумленны рапарт. Наватрэбскі дом моліцца кожнай расшчэпінай сваёй сцяны, спевам цвыркуноў, якія сядзяць у ёй, хлюпаннем насоў баб-парабчанак, віляннем хвастоў тых дварнякоў, што, нягледзячы на строгія забароны, пазашываліся пад стол.

Цяпер пра другое – пра стаўленне аўтара да сябе і свету вакол.

Зноў жа, як прыклад возьмем “Мае 90-ыя” Альгерда Бахарэвіча. Тут герой – цэнтр сусвету. Тут свет круціцца вакол яго, тут людзі і дзеі існуюць дзеля жыцця і росту самога героя, каб раскрываць і паказваць ягоныя выключныя таленты і здольнасці. Бяром яшчэ нечую кнігу пад маркай таго ж аўтафікшну і маем тое ж: эгацэнтрызм як ёсць (хоць нельга адмовіць і ў выключэннях).

Герой Ваньковіча – не цэнтр. Ён існуе ў свеце, які мае свае законы, часам смешныя, незразумела-недарэчныя, часам дзікунскія ў сваёй матры- ці патрыярхальнасці. Гэтак жа і пра людзей у гэтым свеце, пра іх унутраную філасофію, пра стаўленне да сябе і таго свету, у якім яны жывуць:

Смерць – гэта была мэта, да якой быў скіраваны сэнс усяго жыцця. Людзі роспачна галасілі, але не па нябожчыку, які скончыў жыццё, а па сабе, па тых, хто застаўся.

А вось тут пра пра часы дзікунства рэвалюцыі, калі нішчыліся ўсякія ранейшыя запаветы і нормы:

Далёкія вёскі ішлі на Калюжычы. Нашы вёскі занепакоіліся: чым іншыя будуць браць, лепей хай свае.

…А ўвечары драгуны покатам ляжалі пад разбітым фартэпіяна. Спатыкаючыся аб іх ногі, сялянскі натоўп у пражэрлівым маўчанні цягнуў футры, фіранкі, кухоннае начынне, пазразаныя з канап чахлы. Алінка ўжо нічога не магла зрабіць. Хадзіла сярод іх і паўтарала: “Вось пабачыце, прыедзе паніч і выдасць вам”. Бабы, шморгаючы насамі, нагружаныя бялізнай, спачувальна прыпадалі да ейнай рукі: “А бедненькая!” – і рабавалі далей. “Бедны ж, а бедны ж наш Толя”,– уздыхаў мужык з бліжняй вёскі, так і сяк спрабуючы выламаць шуфляду.

І гэта былі тыя сяляне, якія прыводзілі да паніча сваіх маладых жонак на ноч, а калі той адмаўляў такі пачастунак, дык у скрусе казалі:

мы ўсім давольныя, а толькі сэрца нам не адкрывае, а так – справядлівы, не можна сказаць

Цытаты тут не дзеля нечага іншага, а толькі з адной мэтай: ці пабачылі вы ацэнку аўтара, які б вынес яе падзеям і людзям?

Вось. Трэцяе. То не проста рыса аўтарскага стылю, але цалкам пазіцыя: паколькі аўтар не цэнтр сусвету, ён і не выносіць яму выракаў. Ніводнай жорсткай, грэблівай, паблажлівай ацэнкі ад Ваньковіча. Але затое той самы мужык, шляхціц, ксёндз і нават граф Мураўёў паказаны максімальна поўна, колькі было магчымасцей у такой гісторыі, яскравым прыкладам дзеяння ці размовы. Аўтар давярае мне самому зрабіць высновы, а не навязвае сваё меркаванне.

Мяне ізноў цягне паглядзець у бок нашай літаратуры і сумна ўздыхнуць: бадай што, хіба Акудовіч у сваёй кнізе кажа пра людзей вакол сябе добрае ды бачыць у іх нейкія таленты і нешта харошае. Хоць, па шчырасці, кнігу “Трэба уявіць Сізіфа шчаслівым” аўтафікшнам назваць цяжка.

Мяркую, ясны і ўдумлівы філасофскі погляд Ваньковіча на само жыццё стаў той асновай, на якой трымаецца ягонае ўспрыманне ўсяго вакол. Хоць, канешне, ён не фаталіст і не лічыць ні сябе, ні іншых пясчынкамі ці шурубкамі. Свет Ваньковіча – надзвычай складаны, ён мае пад сваім развіццём устойлівую эвалюцыйную базу – і гэта эвалюцыя бачыцца аўтару беспамылковай і бясконцай. У сувязі з гэтым не магу не прывесці тут цытату, якую раней прыводзіла Ганна Севярынец:

Па вёсках чуваць лямант. Карныя экспедыцыі ўланаў лупцуюць мужыкоў да крыві. Што я магу зрабіць? Кім я ёсць? Дзе я? Над галавою сутыкаюцца наймагутнейшыя стыхіі. На дрэве чалавецтва нарастае новае кольца. Трэскаецца кара. Што я магу растлумачыць тым уланам? Смелыя, мілыя дзецюкі. Гэта, напэўна, неабходная цана ў гісторыі – мерка, поўная крыві. Цяпер вось яна праўда – у пісягах. Тры дні таму была іх праўда – шэрая, лапцяватая, курная й дымная, у прэлых світках – ад гэтай зямлі, ад туманоў, балот, ад галечы, ад цяжкага жыцця.

Кажуць, што гэтай кнігай захапляўся Уладзімір Караткевіч. Ёсць ад чаго. Не такі і вялікі твор, а ў ім – цэлая эпоха, характары і лёсы, праўда – і не адна праўда – жыцця. Тут шчырасць і найглыбейшыя прычыны і вытокі.

Дзве думкі-згадкі прыканцы.

Першая. Мы былі ў свой час абавязаныя вывучаць “Дзяцінства” Горкага і не мелі права прачытаць “Шчанячыя гады” Мельхіёра Ваньковіча”. Прыкра, горка… Колькі сапраўднай літаратуры прайшло міма нас…

Другая. Помніце Андрэя Горвата і рух вакол палаца Горватаў? Флэшбэк прыляцеў) Пачытайце, спадар Пётр Кузьняцоў:

Наш сваяк, Эдвард Горват з Нароўлі (над Прыпяццю) расказваў, як праз колькі месяцаў пасля вяселля паехаў дзяліць лугі ў самыя глухія куткі сваіх фальваркаў, куды гаспадар завітваў толькі раз на год на падзел пашаў…

Мяркую, вам гэтая кніга будзе асабліва цікавая – Ваньковічы і Нароўля звязаныя…

Прачытана апошняя старонка, правяраю цытаты, а позірк бяжыць далей па радках, і ўжо завісаю над старонкай, перачытваю… І цяжка спыніцца.

І ўсё мацней у мяне перакананне ў тым, што час, адмераны табе, мінае хутка, і не варта траціць яго на тое, што не прынясе ні радасці душы, ні задавальнення розуму. І што літаратура – гэта мастацтва, колькі б ні імкнуліся розныя інстытуцыі разрэджваць яе межы.

Водгук В. Г. з сайта bellit.store.